در قريه نياك مزاري است كه آستانه متبركه منوره و سركار فيض آثار و اطاق سرا خوانده مي شده است بارگاه نوراني از سيد حسن ولي يا درست بگويم درويش تاج الدين سيد حسن ولي و قبري است از برادر وي سيد علي (درويش عالي) و قبري از يكي دراويش و اساتيد حضرت سيد ولي ، درويش سهراب قبر و مزار اين بزرگواران در سنوات مختلف زماني بازسازي گرديده است ، از آنچه نگارنده بابت اين بازسازي به ياد دارد مرمت سال 1352 شمسي و سال 1380 شمسي مي باشد .
صندوق چوبين مرقد درويش حسن ولي را پوشانده بود كه بر بدنه شرقي آن اين عبارت حك شده است :
"نذر كرد امير اعظم امير حسين امير داوود طاب ثراة في تاريخ ماه محرم سنة ثمانة ستين و ثمانمائة (866) ه - ق "
متصل به بقعه درويش تاج الدين سيد حسن ولي مسجدي بزرگ تازه ساز بود كه رختخوابها و سماورهاي متعددي جهت زفع حاجت زوار ، وقف اين مسجد كرده اند . سيد حسن ولي و برادرش علي نواده حسن سبط هستند و از دودمان عبدالله بن لطف الله  پدر سيد عماد الدين فتح حسني .

درويش تاج الدين سيد حسن ولي خود از پارسايان و عارفان بشمار مي آمده و از دودمان همين گروه هم بوده است و او را ولي يا ولي الله مي خوانده اند و از او چنين وصف كرده اند :
" سركار با بركات تقوي شعاري سالك راه يقين خداوند و مخدوم سلالة الزهاد و العباد حضرت مفخر العرفا و الفقرا و الصالحين  قدوة الفقرا قطب العارفين السالكين والمحققين زبدة المشايخ و الصلحاء و المتشرعين و والمتورعين تاج الملة و الحق والدين افتخار و المتورعين قدوة العارفين و السالكين المخصوص بنظر رب العالمين درويش حسن ابوالحسين " .
در سندها در بود آن حضرت و بدنبال نام او آمده : " او ام الله انفاسه  و بركاته الشريفه ، ادام الله انفاس بركاته ، دام ورعه ، زيدت بركاته ، دام بركته ، زيد فقره ، دام السعادته " .
و در بعد از وفات آن عالي مقام دعاهاي نورالله مرقده ، قدس سره ، جناب رضوان ماب نور مرقده ديده مي شود .

سيد حسن ولي مالك روستاي نياك بوده و به گواهي اسناد ، رقباتي هم خريده و املاك و اسباب و گوسفندان داشته و بسياري از املاك خود را به گواهي همين اسناد وقف كرده است . يكي از وجوه مصارف موقوفات درويش حسن ولي "اطاق سرا" كه هر كسي به قريه نياك مي آمده ، سه شبانه روز در آنجا سكني مي گزيد و مهمان آستانه مباركه بوده است .
شجره نامه : مرحوم تاج الدين سيد حسن ولي(برادر بزرگتر سيد عالي) ، پسر حسن - پسر پيرزاد - پسر حسن - پسر عبدالله - پسر تاج الدين لطف الله - پسر فضل الله - پسر محمد - پسر حمزه - پسر ابن الهول محمد - پسر حمزه سراهنك - پسر علي - پسر زيد - پسر عبدالرحمن شجري - پسر قاسم - پسر حسن - پسر زيد - پسر امام حسن مجتبي عليه السلام - پسر امام علي عليه السلام مي باشد .
سيد حسن ولي در 72 سالگي و بدون آنكه ازدواج كند به سال 865 ه.ق در گذشته است . روحش محشور با جدش . ولي از برادر آن بزرگوار سيد عالي نسل به جا مانده در نياك و اطراف آن زندگي ميكنند.

 تلاش برای جلب نظر مردم با انتشار پوسترهای تبلیغاتی، یکی از راههای رایج و معمول در هر انتخابات است. کاندیداها با پوسترهای تبلیغاتی، هم می توانند شعارهایشان را معرفی کنند و هم اهداف و برنامه هایشان را. این گزارش، نگاهی گذرا دارد به تنوع پوسترهای تبلیغاتی انتخابات ریاست جمهوری در دوره های مختلف این انتخابات در ایران. با کمی دقت در جزئیات پوسترها می توانید متوجه شباهت شعارها و برنامه ها و البته سیر تکاملی تنوع در طراحی این پوسترها شوید. دوره اول : 

انقلاب اسلامی ایران پس از تصویب نوع حکومت جمهوری اسلامی، تازه داشت پا می گرفت و از این رو، بیشترین تعداد نامزدهای ریاست جمهوری در اولین دوره وارد میدان رقابت شدند. پیروز این رقابت «ابوالحسن بنی صدر» بود که چندی بعد با رای عدم کفایت سیاسی نمایندگان مجلس شورای اسلامی و تایید امام خمینی(ره) از مقام ریاست جمهوری عزل شد و به خارج از کشور گریخت.شهید «سید احمد مدنی» یکی از رقبای او بود که پوسترش را می توانید ببینید:

میلاد با سعادت
مولود کعبه مولی الموحدین ،امیرالمومنین، امام علی (ع)
محضر امام عصر و الزمان، امام الانس و الجان حجت ابن الحسن العسکری حضرت مهدی عجل الله تعالی
فرج و تمام عاشقان حضرت تبریک وتهنیت باد.

.

.

.
.
برخیز که قدسیان جوابت بدهند
وز کوثر معرفت شرابت بدهند
چون ماه رجب باشدو اعیاد علی
کعبه مانند صدف در دل خود گوهر داشت
گوهری زینت هستی چونان حیدر داشت
یک پیاله ز می اش مست کند عــــالم را
آنکــه اندر قدحش باده ای از کوثر داشت

.

.
.
دل را ز علی اگر بگیرم چه کنم
بی مهر علی اگر بمیرم چه کنم
فردا که کسی را به کسی کاری نیست
دامان علی اگر نگیرم چه کنم

.

.

.

.
.
نازد به خودش خدا که حیدر دارد
دریای فضائلی مطهر دارد
همتای علی نخواهد آمد والله
صد بار اگر کعبه ترک بردارد

.

.

.
.
زیباترین ولادت: تنها کسی که در داخل خانه خدا بدنیا آمد، اوست.
زیباترین نام: بنا بر روایات متعدد، نام علی مشتق از نام خداست.
زیباترین معلم: علی تربیت شده دست پیامبر (ص) بود.
زیباترین سخنان: به تعبیر بسیاری از بزرگان، نهج البلاغه برادر قرآن کریم است

.

.

.
.
حجت حق، از حریم حق، به امر حق عیان شد
روشن از نور رخش، ارض و سما، کون و مکان شد
خانه زاد حق ولادت یافت اندر خانه ی حق
حق به مرکز جا گرفت، باطل گریزان از میان شد

.

.

.
.
زد عشق تو خیمه در دل ما
حل شد زتو جمله مشکل ما
با مهر علی و آل بسرشت
از روز ازل خدا دل ما
ولادت باسعادت مولای عاشقان، امیر مؤمنان، علی علیه السلام، مبارک باد.

.

.

.
.
ذکر من، تسبیح من، ورد زبان من علی است
جان من، جانان من، روح و روان من علی لست
تا علی (ع) دارم ندارم کار با غیر علی
شکر لله حاصل عمر گران من علی است

.

.

.
.
هر کس که شود داخل حصن حیدر
ایمن بود از عذاب روز محشر
جز مهر علی و آل چیزی نبود
سرمایه ی طوبا و بهشت و کوثر

.

.

.
.
ای تو کعبه را نگین/ یا امیر المؤمنین
ای تو خلقت را پدر/ وی خلائق را امین
کن نظر ز روی لطف/ به تمام پدران
روز سیزده رجب/ ای امیر مؤمنان

.

.

.
.
قدیم به پدر حقیقیمان، امام زمان-ارواحُنا فِداه:
ای سفر کرده ی موعود بیا / که دلم در پی تو دربه در است
جان ناقابل این چشم به راه / برگ سبزی به تو، روز پدر است

.

.

.
.
دل هر چه نظر به وسعت عالم تافت / جز نور تو در عرصه ی آفاق نیافت
هنگام نهادن قدم بر سر خاک / دیوار حرم به احترام تو شکافت . . .

.

.

.
.
حجت حق، از حریم حق، به امر حق عیان شد
روشن از نور رخش، ارض و سما، کون و مکان شد
خانه زاد حق ولادت یافت اندر خانه ی حق
حق به مرکز جا گرفت، باطل گریزان از میان شد . . .

.

.

.
.
زد عشق تو خیمه در دل ما / حل شد زتو جمله مشکل ما
با مهر علی و آل بسرشت /از روز ازل خدا دل ما

.

.

.
.
ولادت باسعادت مولای عاشقان، امیر مؤمنان، علی علیه السلام، مبارک باد..
.

.

.

.
دلم شده غرق سرور و شعف
کعبه شده بهر علی یک صدف
مرغ دلم رها شده به سوی
ایوان باصفای شاه نجف
.

.

.

.
نیستم بیگانه، هستم آشنایت یا علی
از ازل دل داده بر مهر و ولایت یا علی
تا جمال خویش را در کعبه حق ظاهر کند
پرده گیرد از جمال دلربایت یا علی
.

.

.

.
آن شیر دلاور که زبهر طمع نفس / در خوان جهان پنجه نیالود، علی بود
شاهی که وصی بود و ولی بود، علی بود / سلطان سخا و کرم و جود، علی بود . . .

به هنگام مغرب از مادر بزرگوارش متولد شد و در آن هنگام که خبر

 مسرت‌بخش ولادت آن نور عظیم را به پیامبر دادند ...

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو» - حامد صارم؛

 رحمت خداوند به حدی است که به تصور انسان ها نمی آید. نعمت های خداوند که بدون حساب و کتاب به همه مخلوقات اعطا می شود را کسی نمی تواند به شماره آورد. هم کافران عنود و شیاطین ستیزه‌گر از خوان نعمت الهی رزق می خورند و هم دوستان خداوند متعال، از این رو عالم هستی غرق در دریای رحمت الهی است؛ هر چند که گناهان و اشتباهات مخلوقات منجر به نقمت الهی(1) می‌شود، خداوند متعال کسی را در نقمت خلق نکرده است تا ببیند اگر از دوستان پروردگار شد او را نعمت دهد، بلکه رحمت خدایی خداوندگار، همه عالم را فرا گرفته است، «رحمته وسعت فی کل شی» مگر کسی که به خاطر انکار حق و دشمنی و سرکشی نقمت را برای خود بخرد.

نعمت ویژه اولیای الهی

همه در نعمت هستند، اما خداوند نعمتی ویژه و خاص برای کسانی که دوستدار خداوند هستند در دنیا و آخرت قرار داده است. تنها کسانی که به هدایت الهی هدایت شده اند، از این هدایت بهره برده اند. خداوندی که ذات او منزه از بخل است و ذاتش متصف به جود و غنی است و پروردگاری که همیشه افعالش در اوج کمال و اتقان می باشد، نعمتی بزرگ به هدایت شدگان اعطا کرده است، لذا در اعطای این نعمت، بخل در کار نبوده است؛ چرا که بخل صفت نیازمندان است، در حالی که در این رحمت خاصه خداوند، جود و بخشش به معنای واقعی خویش تجلی کرده و خداوند بر زمینیان منت گذاشته و بانویی مجلله را قائم مقام خویش بر روی زمین کرده است.

«الحمد الله الذی منّ علینا بحکام یقومون مقامه لو کان حاضرا فی المکان »(2) سپاس و ستایش مخصوص خدایی است که بر ما منت گذاشت به حاکمانی که قائم مقام او هستند، اگر قرار بود که خداوند در زمین حاضر باشد؛ و خداوند به واسطه آن بانوی مکرمه بر همه مخلوقاتش منت گذاشت.

حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها که رحمت خداوند برای جهانیان است، خلقتش از همان نور وجود پیامبر و امیرالمومنین بود و خداوند از آن نور، شیعیان فاطمه را خلق کرد و در عالم نور به شیعیان خویش تسبیح و تهلیل و تقدیس خداوند را تعلیم داد و در آن مقام قرب معلم توحید شیعیانش بود(3) او و باقی خمسه طیبه اولین موحدان بودند در زمانی که در عالم هستی یکتاپرستی نبود(4) و خداوند شیعیان فاطمه را در آن روز از بخشیده شدگان قرار داد(5) او در آسمان ها نیز برای ملائکه رحمت و برکت بود.

حضرت زهرا سلام الله علیها در آسمان‌ها می‌درخشد

در آسمان‌ها ملائکه او را به «فاطمه الزهرا» شناختند؛ چراکه ملائکه به نور وجود او امتحان شدند و ظلمتی را که برای آزمایش الهی در آن گرفتار آمده بودند خداوند به نور فاطمه زهرا برطرف کرد و از این رو او را فاطمه زهرا نامیدند(6) و در آسمان ها به منصوره معروف گشت(7) و نامش مورد احترام خداوند قرار گرفت و آدم که در زمین برگزیده خدا شد برای توبه از ترک اولی خویش خداوند را به اسمای پنج نور مقدس از جمله فاطمه زهرا سوگند داد تا آن که رحمت الهی شامل حالش شد و توبه اش پذیرفته گردید.(8)

او وجودش در زمین «انسیه حوراء» است. نور وجود او در قالب انسیه‌ای حوری صفت به زمین می آید. او که نورش از نور پیامبر خدا منشعب شده است برای اینکه به این دنیای سفلی پا گذارد باید پیامبر به معراج برود و در بهشت قدم گذارد و در آن مکان مقدس میوه بهشتی را توسط جبرئیل از خداوند به هدیه بگیرد. خداوند دستور می دهد که میوه را تناول کند و نطفه فاطمه این گونه و با این تشریفات به بدن مقدس ختمی مرتبت منتقل می شود و فاطمه پا در کره خاکی می‌گذارد.(9)

رکعت سوم نماز مغرب شکرانه وجود فاطمه زهرا سلام الله علیها

به هنگام نماز مغرب از مادر بزرگوارش متولد شد و پا در این دنیای فانی گذاشت. در این زمان خبر مسرت بخش ولادت آن نور عظیم را به پیامبر دادند و حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به شکرانه آمدن فاطمه یک رکعت به نماز مغرب اضافه نمود و از آن پس سه رکعت نماز مغرب بر همه مسلمان واجب شد. دو رکعت اول را خداوند متعال واجب کرد و یک رکعت را پیامبر به شکرانه به دنیا آمدن دردانه عالم هستی به نماز مغرب افزودند و این سه رکعت در سفر نیز به دو رکعت تبدیل نمی شود. برخلاف نمازهای چهار رکعتی که باید شکسته خوانده شود. (10)

حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در این دنیا مثال نور الهی هستند؛ آنجا که می‌فرماید «مثل نوره کمشکوة ....» حضرت فاطمه مثال نور خداست و چه زیبا رسول مکرم اسلام فرمودند: «... به هر کس از آن نور اصابت کند، هدایت می شود.»(11)

از این رو فاطمةالزهرا مسیر هدایتی که پیامبر به مردم نشان دادند را تا قیامت روشن می‌کند تا راه از ظلمت سقیفه و نور غدیر بازشناخته شود. آنان که نور فاطمه الزهرا به ایشان اصابت کند غدیری خواهند بود و کسانی که از روی تعصب و لجاجت با حق به ستیز برخیزند از آن نور باعظمت بهره‌ای نخواهند برد و در ظلمت سقیفه هلاک خواهند شد.

دعوت به نیکی به فاطمه قبل از هر نماز

از این رو همیشه همراه با نمازهای پنج گانه موذن در اذان و امام جماعت در اقامه همه مسلمانان را به نیکی به فاطمه فرا می خواند و اذان چیست؟ اذان همان اذن مناجات با حق است که خداوند با جزئیاتش بر پیامبر نازل کرد؛ یعنی خداوند در اذان همه خلایق را امر به محبت و نیکی به فاطمه می کند، لذا موذن در اذان با خوش ترین صدایش فریاد بر می آورد حی علی خیر العمل و معنای خیر العمل چیست؟ جز نیکی به فاطمه؟(12) نمازگزار قبل از اقامه نماز به این نکته توجه دارد بهترین عمل‌ها در این دنیا نیکی به فاطمه است.

اذان که اذن مناجات با حق است بهترین عمل را نیکی به فاطمه می داند؛ یعنی از شرایط نماز گزاردن و در پیشگاه خداوند سر به سجده نهادن، نیکی به فاطمه است و چه نیکی و احسانی به آن شهیده راه ولایت بالاتر است از اینکه نمازگزار با اعتقاد به غدیر و با داشتن بغض دشمنان غدیر به نماز بایستد و رسم بندگی را بجا آورد؟ که در غیر این صورت نماز او برای حضرت رب ذره‌ای ارزش نخواهد یافت؛ چرا که چنین شخصی خیر العمل یعنی نیکی به فاطمه را ندارد.

از این جهت باید گفت که بی خود نبوده است که غدیر ستیزان دستور به حذف این فراز مهم از اذان را داده و جمله ای که از آن بوی تعفن خیانت به مشام می رسد را در اذان گذاشته اند؛ آنها به جای «حی علی خیر العمل» گفتند: «الصلوه خیر من النوم»؛ نماز از خواب بهتر است!

فاطمه عابدترین مردم

حضرت صدیقه طاهره که نعمت خاص خداوند به شیعیان امیر المومنین علی علیه السلام است عابد ترین مردم بود، آن چنان که در وصفش فرموده اند: «آن قدر در محراب عبادت می ایستاد تا قدم های مبارک آن حضرت ورم می کرد.» (13)

او قلب محمد مصطفی صلی الله علیه و آله بود (14) از مقام بلند او نزد پروردگارش است که این آیه شریفه در تهدید دشمنانش و کسانی که حقش را غصب کردند و او را مضروب ساختند، نازل شد: «إن الذین یؤذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا والآخرة و أعد لهم عذاب مهینا» و پیامبر فرمود هر کس که او را آزار دهد مرا آزار داده است (15) او در بالاترین مرتبه عبودیت و بندگی خدای خویش نشسته است که پای اندیشه و وهم جن و انسان به مقام بالای او نخواهد رسید.

 
خدمت به معارف فاطمی راه رسیدن به عرش

آن نعمت بسیار باارزش پروردگار چند صباحی مهمان زمینیان بود تا که فرشیان راه را به سوی عرش یاد بگیرند و با خادمی در درگاه رفیع حضرت صدیقه طاهره تا عرش پرواز کنند. هر چند بعضی این نعمت عرش‌نشین را کفران کردند و هیزم بر در خانه‌اش افروختند و خانه‌ای که محل اتصال آسمان و زمین بود را به آتش کشیدند، اما عده‌ای نیز در این دنیا چند صباحی که زنده هستند را غنیمت شمرده و به خادمی آستان شریفش می پردازند.

هر چند بر اثر ظلم کافران عنود قبر آن بانو مخفی است، اما معارفی که او با فدا کردن فرزند شش ماهه خویش و تحمل ضربات و لطمات سنگین جسمی برای ما حفظ کرده است، همچنان باقی است، آری شهادت آن بانوی مکرمه غدیر را برای امروز ما زنده نگاه داشت و چه خدمتی بالاتر از این که امروز با زبان و قلم و قلب و هر آنچه می توانیم غدیر را زنده نگاه داریم تا شاید بر اثر خدمت به علوم فاطمی ما نیز بتوانیم در پیشگاه خداوند بگوییم «انا خادم الفاطمه» آن چنان که ام ایمن فرمود «انا خادمه الزهرا» آن هنگام که از غم شهادت آن بانو مدینه را ترک گفت و در میان بیابان تشنگی بر او غالب شد و خوف مرگ خود را داشت در چنین حالی سر به آسمان بلند کرد و گفت: «ای پروردگار آیا من تشنه باشم، در حالی که خادمه زهرا هستم» در این هنگام دلوی پر از آب از بهشت بر او نازل شد و از آب بهشتی سیراب شد (16)

فضّه‌ خادمه اش مرتبه مریم داشت
قنبر خانه‌ او کار مسیحا می‌کرد

او که خادمه‌اش این مقام و رفعت را دارد، خودش در چه مقام قربی بسر می برد! از این جهت است که خداوند در قیامت شیعیان او را می آمرزد و به شیعیانش حق شفاعت می‌دهد.

خاخامی و کشیشی و شیخی خداپرست

بودنـد همسـفر همـه همـراه کاروان

در بحث و گفتگو که چه سان خرج می کنند

صدقات و نذر و وقف و وجوهات بیکران

خاخام گفت روی زمین می کشم خطی

پول و طلا و نقـره بریـزم به روی آن

در سمت راست هر چه که آمد از آنِ من

در سمت چپ از آن ِ خداوند لامکان

گفتا کشیش من بکشم ، گرد ، دایره

وانگاه پول صدقه بپاشم در آن میان

بیـرون دایـره ، ز برای مـن و عیـال

در مرکز آنچـه ماند ، برای خدایـگان

شیخ از چنین مهاجه برآشفت و نعره زد

ای لعنت خدا به شما ، ای حرامیان!

دست طمع دراز به آتش نموده اید

دوزخ گشوده بهر شما معده و دهان

مال خداست هر چه که انفاق می شود

او مالک است و رازق روزی انس و جان

ما بندگان بی سر و پا را نمی سزد

بیت المنال و مال خدا را چپوچیان

تصمیم از آن اوست که روزی به ما دهد

یا نعمتـش دریــغ نمایـد از این و آن

عیسی به دین خویش و موسی به دین خویش

باشد درست لیک نه از بهر آب و نان

آن دو از او سـوال نمـودند شیـخنا

پس شیوه تو چیست؟ بگو از برایمان

گفتا که من به عرش بپاشم هر آنچه هست

وانگاه گویم ای ملک الملک و المکان

اینها همه از آن تو باشد بدون شک

بردار هر چه را که بُود میل تو در آن

سهم من است هر چه که برگشت روی خاک

سهم خداست هر چه بماند در آسمان!

یخچال‌های دیروز  تاکنون فکر کرده اید پیش از اختراع یخچال های برقی امروزی، اقوام ایرانی چگونه یخ و بستنی تهیه می کرده اند؟ یکی از بکرترین آثار معماری ایرانی، یخچال هایی است که به خصوص در نواحی کویری و گرم و خشک در اطراف شهر ها یافت می شود. شاید اسم محله ی یخچال در قسمت غربی محله ی قلهک در شمال تهران یا کوچه ی مهر در خیابان منوچهری به گوشتان خورده باشد. اگرچه چیزی از یخچالی که آن جا موجود بوده است، باقی نمانده، اما مردم هنوز آن را به نام یخچال می شناسند. یخچال ها تا سی الی چهل سال پیش هم چنان مورد استفاده قرار می گرفته است. ساختمان یخچال های قدیمی هیچ ارتباط و نزدیکی با یخچال های برقی امروزی ندارد. در یخچال های قدیمی تنها از هنر معماری با توجه به اقلیم و اختلاف درجه هوای شب و روز در مناطق کویری برای درست کردن یخ درست می شده است. با توجه به ارزانی زمین در محدوده خارج از شهرها، معمولا یخچال ها در خارج از شهرها بنا می شده اند. البته گاهی در طول زمان با گسترش شهرها یخچال ها درون شهر قرار می گرفته اند، مانند یخچال مویدی در کرمان. برای ساخت یک یخچال در یک زمین مسطح تعدادی چاله به عمق 40-50 سانتی متر در زمین می کندند و در سمت جنوبی کرت ها دیوار بلند و قطور خشتی می کشیدند که روی کرت ها سایه بیندازد و مانع جذب انرژی خورشید در روز شود.مثلا ضخامت دیوار یخچال میبد حدود 2 متر و طول آن 42 متر است. کرت ها را در روزهای کوتاه زمستان با آب قنات یا نهرها پر می کردند و شب هنگام که هوا به شدت سرد می شد، آب کرت ها یخ می زد. در پشت دیوار جنوبی کرت ها، مخزن یخچال را که محل نگه داری یخ در طول سال بوده را می ساختند. صبحگاهان یخ ها را با شن کش یا رنده ی باغبانی به تکه های کوچک تر تبدیل می کردند و از سوراخی که به مخزن یخچال راه داشت، به داخل مخزن هل می دادند. سپس کرت ها را مانند روز گذشته با آب پر می کردند و روی یخ های داخل مخزن را با آب پاش، آبپاشی می کردند تا بهتر به هم بچسبند. گاه در بین لایه های یخ یک حصیر یا کاه قرار می دادند و با این کار ضخامت قطعات یخ را کنترل می کردند. ساختار مخزن یخچال ها به سه شکل است نوع اول که یخچال گنبدی است در حاشیه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور بیشتر یافت می شود. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند که در پایین چال، یک راه آب بوده است و آبی که از یخ ها ذوب می شده، از طریق این راه آب به چاه منتقل می شده است. در بالای این چال یک گنبد بسیار بلند با خشت خام ساخته می شده است (ارتفاع گنبد یخچال میبد حدود 15 متر است) ارتفاع زیاد گنبد باعث می شود هوای گرم از پایین به سمت بالا حرکت کرده و قسمت های پایینی مخزن خنک باقی بماند. هم چنین ساختار گنبدی باعث می شود در تابستان ها اشعه خورشید تنها یک سمت از سقف گنبدی را گرم کند و سمت دیگر در سایه باقی بماند. یخچال ها معمولا دو در دارند. یکی در شمالی بین محل یخ بند و چال که کمی شیب به داخل مخزن دارد و محل ریختن یخ به داخل یخچال است. و دیگری درِ جنوبی که در تابستان یخ را از این در برای فروش بیرون می آورده اند. در سمت جنوب داخل چال، راه پله ای بوده است که یخچال دار بتواند به لایه های زیرین یخ دسترسی داشته باشد. نوع دیگر یخچال که در نواحی شمال مرکزی مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب، مانند زنجان و همدان و تبریز ساخته می شده است به یخچال زیرزمینی معروف است. چراکه بخش عمده ای از بدنه این گونه یخچال ها در داخل زمین بوده است. در این یخچال ها نیز مانند یخچال گنبدی پس از منجمد شدن آب در کرت ها آن ها را از دریچه شمالی به داخل یخچال سُر می دادند و هر بار روی یخ ها آب می ریختند تا یک پارچه شود. سپس در تابستان، یخچال دار یخ را از در پایین تحویل مردم می داده است. تعداد این یخچال ها از انواع گنبدی کم تر است؛ زیرا در نواحی سردسیر استفاده از یخ طبیعی دامنه کوه ها متداول تر بوده و نیاز به ساخت یخ کم تر بوده است. نوع سوم یخچال، یخچال بدون سقف است که در اصفهان ساخته می شده است. این نوع یخچال ها دارای دیواری بلندتر در حدود 4-5 متر بوده است. در قسمت شمالی این دیوار یک استخر به عمق 5-6 متر و طول و عرض مناسب می ساختند. یخ را به همان روشی که توضیح داده شد، تهیه می کردند و در استخر می ریختند. بین هر لایه یخ و لایه بعدی حصیر قرار می دادند و در پایان زمستان روی یخ های استخر را یک لایه ی ضخیم کاه و حصیر قرار می دادند. ظرفیت این یخچال ها بسیار بالا بوده است. یخ به دست آمده از یخچال ها را گاهی بار الاغ می کردند و در شهرها می فروختند. برای این که یخ دیرتر آب شود در خانه ها یخ را در حصیر یا کاه قرار داده و در زیرزمین نگه می داشتند یا در زمین خاک می کردند. یخ ها به سه دسته تقسیم می شد و سه مصرف مختلف داشته است. کثیف ترین یخ را در بستنی فروشی ها برای سرد کردن کاسه بستنی استفاده می کردند. یخ درجه 2 را برای قصابی ها و نگه داری گوشت استفاده می کردند. یخ درجه 1 یا شیشه ای را برای مصرف خوراکی استفاده می کردند. هم اکنون تعداد کمی از یخچال های گنبدی و زیرزمینی باقی مانده است و این تعداد کم نیز در حال حاضر اغلب مخروبه هستند و یا رو به ویرانی می روند. بهترین روش برای نگه داری این آثار تاریخی یافتن کاربری مناسب با زمان و مکان است یخچال مویدی در کرمان تنها یخچالی در ایران است که مرمت شده و در اختیار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گرفته شده بود، این بنا هم اکنون به شهرداری سپرده شده است. پیش تر بنا بود این یخچال به زورخانه تبدیل شود.